İnsanı hayvandan ayıran önemli özelliklerinden birisi vicdanıdır. Bir toplumun vicdan düzeyi ise, hukukun ne ölçüde uygulandığıyla ölçülür ve hukuk bir süs değildir. Devletin vitrinine konulmuş ve istenildiği zaman bir kenara kaldırılan bir kavram hiç değildir.
Ne var ki son zamanlarda; Türkiye’nin hukuki zemini, uluslararası göstergelerde belirgin bir düşüşe işaret etmektedir. Dünya Adalet Projesi’nin 2025 Hukukun Üstünlüğü Endeksi’ne göre Türkiye, 143 ülke arasında 118. sırada yer alıyor. . Bu tablo, hukukun tarafsızlığına ve öngörülebilirliğine dair toplumsal güvenin ciddi biçimde sarsıldığını gösteriyor.
Hukuka dair güven sarsıldığında, ulusal bütünlüğümüzü ayakta tutan temel kolonlardan biri zarar görür. Hukuk, adaletsizliğe boyun eğerse toplum da boyun eğmek zorunda kalır. Peki hukuk susarsa ne olur? Boşluk oluşur. O boşluğu ya güç doldurur ya da korku. Herkes, “Baba” filmindeki gibi kendi adalet sistemini oluşturmaya kalkarsa halimiz ne olur bir düşünün.
Kavramsal Çerçeve ve Sistemik Tehdit
Gazetecilik bölümünde okurken aldığımız derslerden biri Temel Hukuk’tu. Dersi Ankara Hukuk’tan bir kadın Hocamız veriyordu. Hocamız her ders öncesi önceki konulardan hatta gelecekte işlenecek başlıklardan sorular sorar ve hazırlıksız gelenleri gerçekten derse girdiğine pişman ederdi. Kitabı ezberlemiş olmam nedeniyle zamanla sorulara cevap verebilen tek kişi hâline gelmiştim. Bunu kendimi övmek için değil, hukuki alanda doğru ve sağlam bilgiye verilen önemi vurgulamak için ifade ediyorum.
İlerleyen dönemlerde anayasa hukuku dersi de aldık. Buna rağmen bugün ülkede aktif olarak görev yapan pek çok hukukçunun, kendi alanlarının en temel derslerinde verilen bilgilere dahi yeterince hâkim olmadığını ya da görmezden geldiğini esefle görmekteyiz. Sadece hukukçuları değil bizim gibi yan dal olarak almış olanları hayrete düşüren kararlara imza atıyorlar.
Öngörülebilirlik: Kavram ve Gereklilik
Hukuki öngörülebilirlik, bireylere “yarın da bugün kadar adalete güvenebilirim” duygusunu verir. Öngörülebilirlik zayıfladığında toplumsal belirsizlik artar. Bu durum ekonomik ve sosyal kararları da etkiler. Yatırım, hak arama stratejileri ve kamusal katılım üzerindeki risk algısı değişir.
Hukukun öngörülebilir olması, bireylerin geleceğe dair makul beklentiler kurabilmesini mümkün kılar. Hukuk öngörülebilir değilse, yerli ve yabancı yatırımcı da kaçar. Bu aralar şirketlerinin merkezini yabancı ülkelere taşıyan yerli üreticilerin acelesi neden dersiniz? Bir türlü gelmeyen yabancı yatırımcılar da gözümüzde kaçmıyor. Ülkeler insan bedenine benzerler. Dişinizin çürümesini önemsemezsiniz fakat kalp hastalıklarına bile sebep olabilir. Kalbiniz durunca sizi kimse kurtaramaz.
Normlar ile Uygulama Arasındaki Uçurum
Normlar ile uygulama arasındaki fark, biçimsel hukuk ile fiilî hukuk arasındaki uçurum demektir. Bu noktada iç hukuk ile uluslararası içtihatlar arasındaki uyum da önemlidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yapılan başvurular ve mahkûmiyet kararları, Türkiye’de hukuk pratiklerinin uluslararası normlarla örtüşmediğine dair örnekler mevcuttur.
Normun kâğıt üzerinde kalması, güven üretmez. Kuramsal normlarla fiili uygulama arasındaki uçurum, hukukun ciddiyetini tahrip eder. Uygulama, normun toplumsal karşılığını ve etkisini belirler. Bu uçurumu kapatmak için içtihatların netleştirilmesi, yargı içi standartların geliştirilmesi ve hak arama yollarına gerçek erişimin sağlanması gerekir. Adil yargılanma hakkı, soyut bir prensip olmaktan çıkarak somut süreçlerle desteklenmelidir. Hukuk, insan yaşamının kararlarla kesiştiği alandır.
Hukuk ve Uluslararası Yankılar
Uluslararası raporlar, iç hukukun pratik yansımalarına dair önemli göstergeler sunar. Dünya Adalet Projesi verileri, Türkiye’nin son yıllarda hukukun üstünlüğü alanında gerilediğini ortaya koymaktadır. Bu gerileme; temel haklar, yürütmenin denetlenmesi ve ayrımcılıkla mücadele başlıklarında belirginleşmektedir.
Basına yansıyan hatta neredeyse medyanın yürütmesine izin verilen davalar, Türkiye’deki hukuk uygulamalarının uluslararası içtihatlarla uyumunda ciddi sorunlar bulunduğunu göstermektedir. Bu durum normatif istikrarı zayıflatmakta ve hukuka duyulan güveni aşındırmaktadır.
Türkiye’nin hukukun üstünlüğü alanında yaşadığı gerileme, yalnızca rakamlardan ibaret değildir. Temel haklara, ayrımcılığın önlenmesine ve ifade özgürlüğüne dair sıralamalardaki düşüş dikkate alınmalıdır.
Yargı Bağımsızlığı ve Adil Yargılanma
Hukukta yozlaşmanın görüldüğü en kritik alanlarından biri yargı bağımsızlığıdır. Yargının bağımsızlığı fiilen etkisini gösteren sistemlerle de sağlanmalıdır. Atamalar liyakate göre yapılmıyorsa, terfiler performansa değil sadakate bağlıysa, orada adalet aranmaz, talimat aranır. Bu süreçler, teknik bir prosedür olmanın ötesinde, hukuka duyulan inancın temelidir.
Adil yargılanma her vatandaşımızın temel haklarından biridir. Yargı süreleri tespit edilebilecek ölçütlere bağlanmalıdır. Keyfî gecikmelerin ve gerekçesiz ertelemelerin hukukta yeri yoktur. Yurttaşların yargı süreçlerine etkin erişimi sağlanmadıkça, hukuki güvenlik tesis edilemez. Adil yargılanma yalnızca “sonuç” meselesi değildir. Süreçtir. Makul süredir. Gerekçedir. Aylarca, yıllarca süren davalar hukukun yavaşlığı değil, hukukun inkârıdır.
Şöyle düşünün ki; yurttaş, yarın başına ne geleceğini bilmiyor. Yasa var ama uygulama belirsiz. Kural var ama kime uygulanacağı meçhul. Keyfilik, en tehlikeli yönetim biçimidir.
Yeniden Hukuk Devleti Olabilmek Mümkün mü?
Türkiye, hukukun üstünlüğü göstergelerinde giderek gerilemektedir. Uluslararası endeksler, temel haklar, yürütmenin denetlenmesi ve adil yargılanma kriterlerinde ciddi zayıflamalar olduğunu rapor ediyor. Mesela; temel haklar alanında Türkiye, 143 ülke arasında 134. sırada yer aldı. Bu, on yıl içindeki dramatik bir düşüşün göstergesi oldu. Bu kategori, ayrımcılığın önlenmesi, ifade özgürlüğü, adil yargılanma hakkı ve temel özgürlüklerin korunması gibi alt başlıkları kapsar.
Arkadaşlar, bu haftaki yazımın asıl odak noktası, hukukun kendisi değil de hukuka aykırılığın olağan, hatta meşru bir uygulama biçimi hâline gelmesi sürecidir. Hukukun normatif gücünü yitirmesi, yalnızca bireysel hataların değil, sistemik bir çözülmenin göstergesi olarak değerlendirilmelidir.
Hukuka esnek bir madde gibi davranılmasının uzun vadede olumsuz sonuçları olur. Hukukun esnediği yerde adalet bükülür. Adaletin büküldüğü yerde ise güç konuşur ve güç konuşmaya başladığında da hukuk susar. Bir gün suç olan bir fiilin, ertesi gün kişiye göre meşrulaştırılması kabul edilemez. Hukuki kararlar geriye yürümez dostlar ve temel hukuk ilkeleri keyfî yorumlara açık değildir. En azından olmamalıdır.
Hukuka güven ortadan kalktığında, gün gelir yasaları eğip bükenleri yine hukuk yargılar. Toplum hafızasını ve ulus devlet normlarını ciddiye almak gerekir. Hukuk herkes içindir çünkü aynı hukuk, bir gün onu araçsallaştıranlara da mutlaka lazım olacaktır.
